20 października 2025 r. minęła 100. rocznica przeprowadzki Zofii i Waleriana Stawiarskich do nowo wybudowanej rezydencji – neoklasycystycznego pałacu, który stanowi obecnie jeden z najbardziej rozpoznawalnych obiektów Jedlicza. Państwo Stawiarscy zamieszkali w Jedliczu ok. 1895 r., w dworze zlokalizowanym w XVIII wiecznym parku. Pozycji społecznej Stawiarskich nie do końca odpowiadał stary jedlicki dwór dlatego podjęli decyzję o wzniesieniu większego i bardziej okazałego gmachu.
Budowę pałacu zainaugurowano wiosną 1921 roku. Najnowsze badania wskazują, że projekt pałacu przygotował architekt sądecki Józef Wojdyga, natomiast wykonawcą planu i prowadzącym budowę, był krośnieński przedsiębiorca inżynier Wiktor Sikorski. Budowę pałacu przeprowadzono w latach 1921-1925, prace wykonali zatrudnieni przy wznoszeniu kościoła majstrowie budowlani. Przeprowadzka państwa Stawiarskich do nowej siedziby miała miejsce 20 października 1925 r. Była to równa, 35-rocznicza ich ślubu, dodatkowo w tym samym roku Walerian Stawiarski ukończył 70 lat a jego żona Zofia 60 lat.
Okazały pałac ziemiański, nawiązujący do neoklasycyzmu, powstał zwrócony fasadą ku nowej świątyni. Piętrowy, w całości podpiwniczony, gmach powstał z cegły, następnie zgodnie z planem otynkowany, budynek pokryto ceramiczną dachówką. Charakterystyczne dla pałacu elementy to portyk kolumnowy podtrzymujący taras piętra, oraz duży taras frontowy zwieńczony krętymi schodkami do ogrodu. Do wnętrza prowadziły trzy wejścia: główne od strony elewacji frontowej bezpośrednio do hallu, północne przez prowadzące mały portyk oraz boczne zlokalizowane w zachodniej części elewacji.
Małżeństwo Stawiarskich nie miało dzieci. Najbliższymi krewnymi były siostrzenice pani Zofii - Amelia Zdziechowska i Magdalena Dzieduszycka. W 1937 r. na mocy prawa zostały obie adoptowane przez rodzinę Stawiarskich. Walerian Stawiarski zmarł w 1938 roku.
W okresie II wojny światowej jedlicki pałac okazał się miejscem schronienia dla licznych familiantów, którzy pod opieką sędziwej nestorki rodu, Zofii Stawiarskiej mieli przeczekać czas wojennej zawieruchy. W Jedliczu zamieszkali zatem Zdziechowscy, Dzieduszyccy i Krasińscy. Niestety znacząca cześć pałacu została zarekwirowana na potrzeby niemieckich władz okupacyjnych.
Wspólne mieszkanie z okupantami niemieckimi szczególnie źle wpłynęło na zdrowie Zofii Stawiarskiej, która ostatecznie zmarła w 1941 r. Zgodnie z testamentem majątek podzielono pomiędzy adoptowane córki. Prawowici spadkobiercy nigdy nie przejęli schedy po Stawiarskich. Pomimo uprawomocnienia testamentu spadkobierczynie Zofii Stawiarskiej opuściły Jedlicze.
We wrześniu 1944 r. pałac, po wycofujących się Niemcach, zajęli żołnierze Armii Czerwonej i przebywali w nim do jesieni 1945 r. pełnił funkcje on szpitala wojskowego. Po tym jak pałac opuścili żołnierze sowieccy nikt nie sprawował nad nim opieki, został on wówczas rozgrabiony doszczętnie z wszystkiego co dało się wynieść.
Ratunkiem dla pałacu Stawiarskich okazał się pomysł mgr Władysława Dubisa, by przejąć zrujnowany obiekt z przeznaczeniem na siedzibę nowej szkoły średniej. Dzięki pomocy władz, lokalnych zakładów pracyoraz ofiarności samych mieszkańców Jedlicza udało się przeprowadzić niezbędny remont. 30 V 1946 r. w pałacu Stawiarskich zainaugurowali naukę uczniowie Gimnazjum i Liceum w Jedliczu. Przez kolejne 79 lat, aż po dzień dzisiejszy, zespół pałacowo-parkowy jest siedzibą Liceum Ogólnokształcącego im. Marii Konopnickiej.
W ostatnich dziesięcioleciach przeprowadzono dwa gruntowne remonty pałacu i otoczenia. Pierwszy przeprowadzony w połowie lat 90. obejmował wnętrza i przebudowę ogrodzenia, drugi z roku 2018 wiązał się z odnowieniem elewacji zewnętrznej, wymianą dachu, oświetleniem i rewitalizacją parku. W 2020 r. pałac Stawiarskich „zagrał” w filmie Bartosza BlaschkeSonata role szkoły muzycznej, w 2016 r. „wystąpił” również w programie Artura Andrusa Z Andrusem po Galicji, w odcinku poświęconym Jedliczu.
Bibliografia:
- Janocha - Wyjątkowe odkrycie dotyczące Pałacu Stawiarskich w Jedliczu, http:/Jedlicze.pl/aktualność-5434.
Łopatkiewicz Z. - O Jedliczu i około Jedlicza, Jedlicze 2009.
Łopatkiewicz Z - Dworu jedlickiego pięćdziesiąt ostatnich lat. Przyczynek do historii małych ojczyzn, Jedlicze 1996.
Opowieść o szkole [w] Książka pamiątkowa z okazji Jubileuszu 65-lecia liceum Ogólnokształcącego im Marii Konopnickiej w Jedliczu, Jedlicze 2009.
